Dyscalculie, meer dan een rekenprobleem

Marja Mulder heeft een artikel geschreven over dyscalculie. Ze heeft ervaring als leerkracht, en als intern- en ambulant begeleider op diverse basisscholen en in het speciaal onderwijs. Ook is ze als docent verbonden geweest aan het Seminarium voor Orthopedagogiek in Utrecht, waar ze intern begeleiders heeft opgeleid. Kijken naar wat er allemaal goed gaat bij kinderen en hetgeen geleerd moet worden zo leuk mogelijk maken, zijn voor haar twee belangrijke pijlers in haar werk.


Veel kinderen in het basisonderwijs hebben problemen met rekenen. Dat varieert van milde tot ernstige rekenproblemen. Vaak kan dit aangepakt worden met extra begeleiding van de leerkracht. Als het probleem hardnekkig is en extra oefening en begeleiding niet veel helpt, kan er sprake zijn van dyscalculie. Dit komt voor bij 2 tot 3% van de kinderen in het basisonderwijs.

Net zoals dyslexie een leerstoornis is op het gebied van lezen en spellen, is dyscalculie een leerstoornis op het gebied van rekenen.

Wat is dyscalculie?
Dyscalculie staat voor ernstige problemen met het leren rekenen. Het betekent letterlijk ‘niet kunnen berekenen’. Het is een andere term voor ernstige en hardnekkige problemen bij het aanleren van bepaalde schoolse vaardigheden die niet veroorzaakt worden door een gebrek aan intelligentie of te weinig onderwijs. Er is eigenlijk sprake van een beperkte ‘rekengeschiktheid’.

Opvallend bij kinderen met ernstige rekenproblemen is dat de basisvaardigheden van het rekenen niet worden geautomatiseerd, terwijl die in de eerste leerjaren van de basisschool juist intensief worden geoefend met het doel ze te automatiseren. Denk hierbij aan vriendjessommen tot 10 en tot 20 en de tafels, maar ook veel voorkomende rekenbegrippen als ‘erbij’, ‘eraf’, ‘breuk’, ‘teller’, ‘noemer’, ‘procenten’ en ‘symbolen (+, -, x, :)’ blijven lastig.

Vriendjessommen zijn optelsommen met als uitkomst bijvoorbeeld 10:

8 + 2 = 10

6 + 4 = 10

5 + 5 = 10

 


 


De stap van het langzaam inoefenen gaat normaal vanzelf en wordt opgeslagen in het lange termijn geheugen. Daar kan het zonder enige moeite weer worden opgehaald. Bij ingewikkelder sommen wordt deze kennis ook automatisch opgehaald en toegepast, zonder er veel energie aan te besteden. Deze stap van inoefenen, automatiseren en toepassen wordt door kinderen met dyscalculie niet gemaakt.

Hieronder zie je een voorbeeld van welke stappen een kind moet maken bij het inoefenen van sommen:

   5 +   3 =  8

15 +   3 = 18

15 + 13 = 28

 

Kenmerken van dyscalculie
Dyscalculie kun je bij een kind herkennen aan bijvoorbeeld de volgende zaken:

  • Hij gebruikt simpele strategieën (bijvoorbeeld lang op zijn vingers rekenen en niet gebruik maken van clusters van getallen, zoals 5, 10 en 100).
  • Hij maakt veel fouten in de stapsgewijze aanpak van een som en in het toepassen van een vaste volgorde die nodig is bij een bepaalde strategie.
  • Hij kan geen associaties maken met eerder opgedane kennis.
  • Hij heeft problemen met de plaats van getallen op de getallenlijn.
  • Hij maakt veelvuldig omkeringen van getallen (bijvoorbeeld 37/ 73).
  • Hij heeft een trager werktempo.
  • Hij heeft problemen met het vasthouden van de gegeven instructie en bijvoorbeeld het onthouden van tafels.
  • Hij heeft emotionele problemen (bijvoorbeeld last van faalangst).

Net als bij dyslexie bestaat er sinds kort een landelijk protocol. Dit protocol is bestemd voor leerlingen van 4 tot 12 jaar met ernstige reken- en wiskundeproblemen en dyscalculie. Het protocol is geschreven voor diegene die zich met reken- en wiskundeonderwijs bezig houden binnen de scholen en daaromheen, maar bevat ook nuttige informatie voor ouders.

Het protocol laat vier hoofdlijnen zien:

  • Welke rekenontwikkeling maakt een kind door?
  • Wat zijn de knelpunten bij een rekenzwak kind?
  • Welke preventieve maatregelen op rekengebied  zijn zinvol voor een kind?
  • Welke hulp op school of buiten de school is gewenst voor een kind?

Er wordt gekeken naar hoe er rekenonderwijs wordt gegeven en er wordt specifiek naar de behoefte van een kind gekeken: Wat heeft dit kind nodig om een stap verder te komen in de rekenontwikkeling? De onderwijsbehoefte wordt omschreven in fasen:

  • Bij fase groen zijn er geen problemen.
  • Bij fase geel zijn er geringe problemen op deelgebieden.
  • Bij fase oranje zijn er ernstige rekenproblemen die in principe binnen de school door deskundige begeleiding kunnen worden verholpen.
  • Bij fase rood zijn er ernstige en hardnekkige rekenproblemen die binnen school kunnen worden verholpen, maar mogelijk ook externe hulp vereisen.

Tips
De site www.balansdigitaal.nl geeft een duidelijk overzicht van de kenmerken per leeftijd en de bijkomende problemen, van de oorzaak en van de gevolgen voor een kind. Er wordt uitgelegd hoe bijvoorbeeld de diagnose dyscalculie wordt gesteld en verwezen naar regelingen en voorzieningen. Natuurlijk wordt ook de link gemaakt naar de aanpak en behandeling van dyscalculie.

In de webwinkel van Balansdigitaal is onder andere een goede informatiefolder over dyscalculie te bestellen. Voor de kinderen is er een spreekbeurtenboekje dyslexie-dyscalculie en het boekje ‘Stomme Sommen’ te koop.

Er bestaan een heleboel programma’s en sites om het rekenen te ondersteunen, zinvol en leuk te houden:

  • de UVA heeft een mooi programma voor het automatiseren ontwikkeld dat  ‘Rekentuin’ heet;
  • Lexima heeft ‘Cijferhaai’ ontwikkeld die ook diverse mogelijkheden voor het automatiseren biedt in speelse oefenvormen;
  • Braams en Partners hebben een handig opzoekboekje gemaakt voor kinderen met dyscalculie. Deze kaartjes geven een duidelijke instructie bij een bepaalde som. De stappen staan er overzichtelijk op en kunnen een kind ondersteunen bij het rekenen waardoor de zelfstandigheid wordt vergroot en het zelfvertrouwen groeit. Zie ook www.opzoekboekje.nl.

Rekensites en/of rekenprogramma’s die gratis te downloaden zijn en te bezoeken om te oefenen:

Informatie voor kinderen:

M.J. Mulder

Psycholoog – Meta Consult

 

Bronnen:

  • Ruijssenaars, A.J.J.M., Van Luit, J.E.H. & Van Lieshout, E.C.D.M.  (2004), Rekenproblemen en dyscalculie: theorie, onderzoek, diagnostiek en behandeling, Rotterdam: Lemniscaat.
  • Van Groenestijn, M., Borghouts, C. & Janssen, C. (2011), Protocol Ernstige RekenWiskunde-problemen en Dyscalculie , Assen: Van Gorcum.
  • De site www.klokhuis.nl.
  • De site www.balansdigitaal.nl.

 

Wil je een totaalpakket of een abonnement voor een bepaald leerjaar: ga naar de webshop voor ouders.